เท้า....อวัยวะส่วนล่างสุด เปรียบประดุจพาหนะนำเจ้าของสู่จุดหมาย แต่เท้าของคนเบาหวาน ทำงานได้นานเทียบเท่าคนไม่เป็นหรือไม่ คำเล่าขาน “เป็นเบาหวานแล้วแผลไม่หาย” ดูคล้ายเป็นความจริง สิ่งที่ไม่อยากให้เกิด แต่ดูเหมือนเกิดได้บ่อย ร้อยทั้งร้อยที่เป็นเบาหวาน ต้องผ่านการเป็นแผลหรือไม่

ครึ่งหนึ่งของผู้ที่เป็นเบาหวานนานกว่า 10 ปี จะมีอาการทางปลายประสาทอักเสบ ไม่มากก็น้อย ยิ่งสูงอายุ ก็ยิ่งพบบ่อย เกือบทั้งร้อยอาการที่สำคัญคือ ชา และนำมาสู่การเกิดแผลได้บ่อย

เชื่อหรือไม่ 1 ใน 4 ของผู้ที่เป็นเบาหวาน มีประสบการณ์เป็นแผลมาก่อน อย่างน้อยก็หนึ่งครั้ง และประมาณ 70% ของผู้ที่เป็นแผล หายได้ด้วยการดูแลรักษาแผลอย่างดี แต่ยังมีอีกประมาณ 10% ที่เคยผ่านการตัดมาก่อน ไม่ตัดนิ้วเท้า ก็ตัดเท้าบางส่วน หรือลงเอยด้วยการตัดขาใต้เข่า หรือเหนือเข่าขึ้นไป คนสูงอายุเสี่ยงถูกตัดเท้ามากกว่าคนอายุน้อย ผู้ชายเสี่ยงมากกว่าผู้หญิง แต่....ผู้เชี่ยวชาญบอกว่า ประมาณครึ่งหนึ่งของผู้ที่ถูกตัดเท้า ป้องกันได้ด้วยการควบคุมเบาหวานให้น้ำตาลในเลือดปกติหรือใกล้เคียงปกติที่สุด บวกกับการดูแลเท้าที่ดี และการรักษาแผลที่ถูกต้อง

ปัจจัยเสี่ยงสำคัญคือปลายประสาทอักเสบ ทำให้เท้าชา และเกิดแผลได้ง่าย ถ้าการไหลเวียนเลือดไม่ดี ยิ่งมีอันตรายมากขึ้น ปัจจัยเสี่ยงอื่น ๆ เช่น เท้าผิดรูป ข้อยึดข้อติด การเคลื่อนไหวไม่สะดวก เล็บขบ เล็บหนา ผิวแห้ง แตก คัน หรืออุบัติเหตุ เป็นต้น คนที่เคยเป็นแผลมาก่อน เสี่ยงต่อการเกิดแผลซ้ำ ถึงแม้จะดูแลเท้าอย่างดี ไมใช่เพราะขาดการเอาใจใส่ แต่เป็นเพราะกลไกป้องกันได้เสื่อมลง ทำให้เกิดแผลง่าย

แล้วเบาหวานจะป้องกันเท้าได้หรือไม่ ที่สำคัญคือควบคุมเบาหวานให้ดีที่สุด ประดุจเหมือนกับหายแล้ว หากรักษาให้เหมือนปกติหรือใกล้เคียงปกติที่สุด เท่ากับหยุดปัจจัยเสี่ยงไม่ให้เกิด นั่นคือเลิศหรู อยู่ที่ว่าสามารถหรือไม่ บางครั้งเหมือนได้ง่าย ๆ  แต่อีกหลายคนอาจต้องพยายามสุดแรงกว่าจะแย่งได้เป้าหมาย แต่ที่ร้ายกว่านั้น หลายคนไม่เคยถึงฝัน ที่ได้เห็นเบาหวานปกติ ยิ่งตามัวหรือไตเสื่อมด้วย ก็ยิ่งช่วยกันให้เกิดแผล

แล้วการดูแลเท้าไม่ให้เกิดแผล สามารถทำได้หรือไม่

1. ดู คลำ เท้าทุกวัน และทุกส่วนของเท้า ทั้งด้านบน ด้านล่าง ด้านข้าง หรือด้านหลัง รวมทั้งซอกนิ้วเท้า ถ้ามีอะไรผิดปกติ ต้องรีบหาทางแก้ไข หรือพบแพทย์

2. รักษาเท้าให้สะอาดและแห้ง

3. ตัด และตะไบเล็บเท้าตามแนวของนิ้วเท้า อย่าให้มีขอบคม

4. ถ้าผิวแห้ง ทาด้วยครีมหรือโลชั่นที่ดี

5. หลีกเลี่ยงสิ่งที่ทำให้เกิดอันตรายต่อเท้า ถ้ามีหนังหนา ตาปลา หรือเล็บขบ ต้องให้ผู้ชำนาญด้านเท้าดูแล ไม่ควรใช้ของมีคมขูด ตัด งัด แงะ แซะ เอง

6. สวมถุงเท้าที่เหมาะกับเท้า ไม่มีตะเข็บ และระบายความชื้นได้ดี

7. สวมรองเท้าหนังที่นุ่ม หรือรองเท้าผ้าเวลาออกข้างนอก สวมรองเท้าเวลาออกกำลังกายตามลักษณะการออกกำลังกาย เช่น รองเท้าวิ่ง เป็นต้น เวลาอยู่บ้าน ก็สวมรองเท้าสำหรับอยู่บ้าน ไม่ควรเดินเท้าเปล่า

8. ตรวจรองเท้าก่อนสวมทุกครั้ง ให้รองเท้าอยู่ในสภาพดี และไม่มีสิ่งแปลกปลอม หรือก้อนกรวดทรายภายในรองเท้า ซึ่งอาจทำอันตรายต่อเท้าได้

9. แก้ไขเท้าที่ผิดรูปให้ปกติ อาจต้องทำการผ่าตัด เช่น นิ้วเท้ารูปค้อน (hammertoes) เป็นต้น

10. อย่าให้อ้วน เพราะเท้าต้องรับน้ำหนักมากขึ้น

11. งดสูบบุหรี่ เพราะทำให้หลอดเลือดตีบ

12. อย่าใส่เครื่องประดับที่เท้า

13. ห้ามแช่น้ำร้อน ระวังหนังพองและเกิดแผล

14. ข้อสำคัญที่สุด “รักษาเบาหวานให้น้ำตาลในเลือดปกติที่สุด”

เท้าเบาหวานป้องกันได้ หากใส่ใจดูแลแต่แรก

คลิก > นัดหมายนพ.ธวัชชัย ภาสุรกุล

สนับสนุนข้อมูลโดย นพ.ธวัชชัย ภาสุรกุล

อายุรศาสตร์โรคต่อมไร้ท่อและเมแทบอลิซึม